چرا هنگام ترس، سرما یا شنیدن موسیقی موهای بدن سیخ میشوند؟
تقریباً همه ما این حس را تجربه کردهایم؛ در یک شب سرد ناگهان لرزی بر بدنمان میافتد، هنگام تماشای یک فیلم احساسی یا شنیدن موسیقی موردعلاقهمان موهای دستمان سیخ میشود، یا در لحظهای ترسناک پوستمان حالت «پوستمرغی» پیدا میکند. اما دلیل علمی این واکنش چیست و چرا بدن انسان هنوز چنین قابلیتی را حفظ کرده است؟
پاسخ این سؤال ما را به میلیونها سال قبل و اجداد پستاندارمان میبرد.
پوستمرغی شدن یا Goosebumps چگونه ایجاد میشود؟
در زیر سطح پوست، هزاران عضله بسیار کوچک به نام عضلات راستکننده مو (Arrector Pili) قرار دارند؛ بهطوریکه هر تار مو به یکی از این عضلات متصل است.
زمانی که مغز در اثر سرما، ترس، هیجان یا احساسات شدید سیستم عصبی سمپاتیک را فعال میکند، پیامهای عصبی به این عضلات ارسال میشوند. در نتیجه عضلات منقبض شده و تار مو را به سمت بالا میکشند. همین اتفاق باعث ایجاد برجستگیهای ریزی روی پوست میشود که آن را «پوستمرغی» یا Goosebumps مینامیم.
تصویر بالا نمونهای از پوستمرغی شدن (Goosebumps) را روی بازوی یک فرد نشان میدهد؛ واکنشی طبیعی که ممکن است در اثر سرما، ترس، هیجان یا حتی تجربه احساسات عمیق و الهامبخش ایجاد شود. این پدیده نتیجه فعال شدن سیستم عصبی و انقباض عضلات بسیار کوچکی است که در پایه هر تار مو قرار دارند و باعث سیخ شدن موهای بدن میشوند.
چرا این واکنش در انسان به وجود میآید؟
اگرچه امروزه سیخ شدن موهای بدن تقریباً هیچ فایده عملی برای انسان ندارد، اما در گذشته برای بسیاری از پستانداران یک مزیت مهم محسوب میشد.
وقتی حیوانات پشمالو در معرض سرما قرار میگرفتند، سیخ شدن موها باعث میشد لایهای از هوا میان موها به دام بیفتد. این لایه مانند یک عایق طبیعی عمل میکرد و از هدر رفتن گرمای بدن جلوگیری میکرد. به همین دلیل این واکنش هنوز هم در بسیاری از پستانداران، پرندگان و حتی برخی خزندگان دیده میشود؛ با این تفاوت که در پرندگان، پرها و در خزندگان، فلسها به جای موها بالا میآیند.
چرا هنگام ترس موهای بدن سیخ میشوند؟
یکی دیگر از کاربردهای این واکنش در حیوانات، بزرگتر نشان دادن بدن در برابر دشمنان است.
وقتی حیوانی احساس خطر میکند، موهای بدنش سیخ میشوند و ظاهر بزرگتر و ترسناکتری پیدا میکند. احتمالاً دیدهاید که هنگام نزدیک شدن یک غریبه، سگها علاوه بر پارس کردن، موهای پشت گردنشان نیز سیخ میشود. شامپانزهها و بسیاری از پستانداران دیگر نیز هنگام ترس یا پرخاشگری دقیقاً همین واکنش را نشان میدهند.
اما از آنجا که انسان امروزی موهای بدن بسیار کمتری نسبت به اجداد خود دارد، این مکانیسم دیگر نقش دفاعی قابلتوجهی ایفا نمیکند.
یک یادگار از گذشته تکاملی انسان
دانشمندان معتقدند سیخ شدن موهای بدن نمونهای از یک ویژگی تکاملی باقیمانده (Vestigial Trait) است؛ یعنی ویژگیای که در گذشته برای بقا اهمیت داشته اما امروزه کاربرد اصلی خود را از دست داده است.
این ویژگی احتمالاً از نخستین پستانداران به ارث رسیده و سپس به نخستیها و در نهایت انسان منتقل شده است. استخوان دنبالچه و آپاندیس نیز از دیگر نمونههای شناختهشده چنین ویژگیهایی هستند.
به بیان دیگر، هر بار که پوستتان حالت «پوستمرغی» پیدا میکند، در واقع یکی از قدیمیترین میراثهای تکاملی بدن خود را مشاهده میکنید.
چرا موسیقی یا احساسات شدید هم باعث سیخ شدن موها میشوند؟
جالب است بدانید پوستمرغی شدن فقط به سرما یا ترس محدود نمیشود.
شنیدن یک موسیقی تأثیرگذار، تماشای یک صحنه احساسی، خواندن شعری عمیق یا حتی دیدن موفقیت یکی از عزیزان نیز میتواند همین واکنش را ایجاد کند.
دلیل این موضوع آن است که در تمام این شرایط، سیستم عصبی سمپاتیک فعال میشود. این سیستم تفاوتی میان ترس، هیجان، شوق یا احساسات عاطفی قائل نیست و در همه این موقعیتها پیامهایی به عضلات راستکننده مو ارسال میکند. در نتیجه همان واکنشی رخ میدهد که هنگام ترس یا سرما تجربه میکنیم.
آیا پوستمرغی شدن به رشد موها هم کمک میکند؟
پژوهشهای جدید احتمال دیگری را نیز مطرح کردهاند.
در مطالعهای که سال ۲۰۲۰ در مجله علمی Cell منتشر شد، پژوهشگران با بررسی پوست موشها دریافتند اعصابی که عضلات راستکننده مو را کنترل میکنند، ارتباط مستقیمی با سلولهای بنیادی فولیکول مو دارند.
آنها مشاهده کردند زمانی که این ارتباط عصبی حذف میشود، رشد موهای جدید با سرعت کمتری انجام میشود.
بر همین اساس، دانشمندان احتمال میدهند که واکنش پوستمرغی علاوه بر حفظ گرما، در گذشته به رشد سریعتر پوشش مویی بدن نیز کمک میکرده است؛ موضوعی که میتوانسته برای حیوانات ساکن مناطق سردسیر یک مزیت تکاملی مهم باشد.
جمعبندی
سیخ شدن موهای بدن شاید امروزه نقش مهمی در گرم نگه داشتن یا محافظت از انسان نداشته باشد، اما همچنان یکی از جالبترین یادگارهای میلیونها سال تکامل است.
هر بار که هنگام شنیدن یک موسیقی، تجربه یک احساس عمیق یا قرار گرفتن در هوای سرد پوستتان حالت «پوستمرغی» پیدا میکند، در واقع همان سازوکاری فعال میشود که زمانی به اجداد پستاندار ما کمک میکرد در برابر سرما دوام بیاورند یا در برابر شکارچیان بزرگتر و قدرتمندتر به نظر برسند.